Imam Hanafi (80-150 H)
Beliau dilahirkan pada tahun 80 H dan meninggal dunia di
Bagdad pada tahun 150 H. Beliau belajar di Kufah dan disanalah beliau mulai
menyusun mazhabnya. Kemudian beliau duduk berfatwa mengembangkan ilmu
pengatahuan di Bagdad. Beliau memberikan penerangan kepada segenap lapisan
muslimin, sehingga beliau terkenal sebagai seorag alim yang terbesar di masa
itu, mahir dalam ilmu fiqh serta pandai meng-istinbat-kan hukum dari
Al-Qur’an dan Hadits.
Menurut riwayat yang dapat dipercaya, beliau adalah wadi’ilmu
fiqh (yang mula-mula menyusun ilmu fiqh sebagaimana susunan sekarang ini).
Beberapa ulama telah bergaul dengan Beliau, mereka pelajari mazhab beliau dan
hukum yang mereka dapat dari beliau itu mereka tulis (bukukan). Mereka sebagai
pendukung mazhab Abu Hanifah, sebagian besar dari mereka kembali menyelidiki
dan memeriksa hukum-hukum dengan memeriksa dalil-dalilnya serta disesuaikan
dengan keadaan-keadaan kefaedahan dan kemudaratannya, sehingga beberapa di
antara mereka ada yang tidak mufakat terhadap sebagian dari hukum-hukum yang
telah ditetapkan oleh sang imam, bahkan mereka tetapkan hukumnya menurut
pendapat mereka sendiri, berbeda dengan pendapat Imam Abu Hanifah. Mereka
inilah yang dinamakan sahabat-sahabat Abu Hanifah, diantaranya Abu Yusuf,
Muhammad bin Hasan , dan Zufar. Mazhab ini banyak tersiar di Bagdad, Parsi,
Bukhara, Mesir, Syam, dan tempat-tempat lain.
Imam Maliki (93-170 H)
Imam Malik bin Anas Al-Asbahi dilahirkan tahun 93 H dan
meninggal dunia dalam bulan Safar tahun 170 H. Beliau belajar di Madinah dan di
sanalah beliau menulis kitab Al-Muwatta, kitab hadits yang terkenal
sampai sekarang. Beliau menyusun kitab tersebut atas anjuran Khalifah Mansur
ketika beliau bertemu pada waktu menunaikan ibadah haji.
Beliau
menyusun mazhabnya atas empat dasar: Kitab Suci, Sunnah Rasul, Ijma’, dan Qias.
Hanya dasar yang terakhir ini beliau gunakan dalam hal-hal yang terbatas sekali
karena beliau adalah ahli hadits. Beliau berkata, “Sesungguhnya saya sebagai
manusia biasa kadang-kadang betul dan kadang-kadang salah, maka hendaklah kamu
periksa dan kamu selidiki pendapat-pendapatku itu; mana yang sesuai dengan
sunnah, ambillah!”.
Imam Malik adalah ahli fiqih dan hadits. Pada masanya beliau
terbilang paling berpengaruh di seluruh Hijaz. Orang menyebutnya “Sayyid Fuqaha
Al-Hijaz” (pemimpin ahli fiqih di seluruh daerah Hiajz). Beliau mempunyai
banyak sahabat (murid), di antaranya yang terkemuka ialah Muhammad bin Idris
bin syafii, Al-Laisy bin Sa’ad, Abu Ishaq Al Farazi. Pengikut mazhab ini yang
terbanyak terdapat di Tunisia, Tripoli, Magribi, dan Mesir.
Imam Syafii (150-204 H)
Beliau merupaka keturunan Quraisy, dilahirkan di Khuzzah
tahun 150 H dan meninggal dunia di Mesir tahun 204 H. Sewaktur berumur 7 tahun,
beliau telah hafal Al-Qur’an. Setelah berumur 10 tahun, beliau hafal Al-Muwatta
(kitab guru beliau, Imam Malik). Setelah beliau berumur 20 tahun, beliau
mendapat izin dari gurunya (Muslim bin Khalid) untuk berfatwa. Kata Ali bin
Usman, “Saya tidak pernah melihat seseorang yang lebih pintar daripada Syafii”.
Sesungguhnya tidak ada seorang pun yang menyamainya di masa itu. Ia pintar
dalam segala pengetahuan, sehingga bila ia melontarkan anak panah, dapat
dijamin 90% akan mengenai sasarannya”.
Ketika hampir berumur 20 tahun, beliau pergi ke Madinah
karena mendengar kabar tentang Imam Malik yang begitu terkenal sebagai ulama
besar dalam ilmu hadits dan fiqih. Di sana beliau belajar kepada Imam Malik.
Kemudian beliau pergi ke Irak, di sana bergaul dengan sahabat-sahabat Imam Abu
Hanifah. Beliau terus ke Parsi dan beberapa negeri lain. Kira-kira dua tahun
lamanya beliau dalam perjalanan ini.
Dalam perjalanan ke negeri-negeri itu bertambahlah
pengetahuan beliau tentang keadaan penghidupan dan tabiat manusia. Misalnya
keadaan yang menimbulkan perbedaan adat dan akhlak, sangat berguna bagi beliau
sebagai alat untuk mempertimbangkan hukum peristiwa-peristiwa yang akan beliau
hadapi. Kemudian beliau diminta oleh Khalifah Harun Ar-Rasyid supaya tetap
tinggal di Bagdad. Setelah menetap di Bagdad, disanalah beliau menyiarkan
agama, dan pendapat-pendapat beliau diterima oleh segala lapisan.
Beliau bergaul baik dengan rakyat maupun dengan pemerintah,
bertukar pikiran dengan ulama-ulama terutama sahabat-sahabat Imam Abu Hanifah,
sehingga dengan pergaulan dan pertukaran pikiran itu beliau dapat menyusun
pendapat “qadim” (pendapat beliau yang pertama). Kemudian beliau kembali ke
Mekah hingga tahun 198 H. Pada tahun itu pula beliau pergi ke Mesir, di sana
beliau menyusun pendapat beliau yang baru (qaulul jadid).
Kata-kata Syafii yang sangat perlu menjadi perhatian,
terutama bagi ulama yang mendukung dan mengikuti mazhab Syafii, ialah “Apabila
hadits itu sah, itulah mazhabku, dan buanglah perkataanku yang timbul dari
ijtihadku”. Pengikut mazhab Syafii yang terbanyak ialah di Mesir, Kurdistan,
Yaman, Aden, Hadramaut, Mekah, Pakistan, dan Indonesia.
Imam Hanbali (meninggal 241 H)
Ahmah bin Muhammad bin Hanbal bin Hilal adalah nama beliau.
Dilahirkan di Bagdad dan meninggal dunia pada hari jumat tanggal 12 Rabiul
Awwal tahun 241 H. Semenjak kecil beliau belajar di Bagdad, Syam, Hijaz, dan
Yaman. Beliau adalah murid Imam Syafii dan memuji beliau. Katanya, “Saya keluar
dari Bagdad, tidak saya tinggalkan di sana seorang yang lebih takwa, lebih
wara’, dan lebih alim selain selain Ahmad bin Hanbal, yang sungguh banyak
menghafal hadits.”
Murid beliau banyak yang terkemuka, diantaranya yaitu
Bukhari dan Muslim. Beliau berpegang teguh pada fatwa sahabat apabila tidak ada
nas. Beliau menyusun mazhabnya atas 4 dasar.
Dasar pertama ialah nas Qur’an dan Hadits. Dalam soal
yang beliau hadapi, beliau selidiki ada atau tidaknya nas, kalau ada nas,
beliau berftawa menurut nas itu.
Dasar kedua ialah fatwa sahabat. Dalam satu peristiwa,
apabila tidak ada nas yang bersangkutan dengan peristiwa itu, beliau
cari fatwa para sahabat. Apabila ada fatwa dari salah seorang sahabat,
sedangkan beliau tidak melihat bantahannya dari sahabat-sahabat lain, beliau
hukumkan peristiwa itu menurut fatwa sahabat tadi. Jika fatwa itu berbeda
antara beberapa sahabat, beliau pilih yang lebih dekat pada Kitab dan Sunnah.
Dasar ketiga ialah hadits mursal atau lemah, apabila
tidak bertentangan dengan dalil-dalil yang lain.
Dasar keempat ialah qias. Beliau tidak memakai qias kecuali
apabila tidak ada jalan lain.
Beliau sangat hati-hati dalam melahirkan fatwa apabila tidak
ada nas atau asar sahabat. Kemungkinan besar karena sangat
hati-hatinya beliau menjalankan fatwa itulah yang menyebabkan lambatnya mazhab
beliau tersiar di daerah-daerah yang jauh, apalagi murid-murid beliau pun
sangat berhati-hati pula. Mula-mula mazhab itu tersiar di Bagdad, kemudian
berangsur-angsur keluar ke daerah-daerah lain. Sekarang yang terbanyak
pengikutnya ialah Hijaz, apalagi sesudah Raja Ibnu Sa’ud menetapkan bahwa
mazhab Hanbali menjadi mazhab resmi bagi pemerintah Saudi Arabia. Di mesir
tidak tampak mazhab ini kecuali pada abad ke-7 H. Hingga sekarang tidak banyak
rakyat Mesir yang mengikuti mazhab ini.
Demikianlah ringkasan seputar empat Imam besar
yang paling berpengaruh dalam perkembangan hukum fiqih Islam, semoga bermanfaat
dan menjadi pelajaran bagi kita semua. Amin
